BDT metafor örnekleri: modeli benzetmelerle anlatmak

Özgün psikoeğitim kartları: Panik: yanlış alarm, Anı neden şimdi oluyormuş gibi gelir ve İnanç kanıtı nasıl eler.

Danışana "otomatik düşünce" dediniz, yüzünüze boş boş baktı. Terimi bir kez daha, daha yavaş söylemek işe yaramaz. Onu danışanın zaten bildiği bir şeye bağlamak yarar. BDT metafor örnekleri bunun için var: modelin her parçası gece gelen bir tıkırtı, telefona düşen bir bildirim ya da yemeğin tuzu gibi gündelik bir sahneyle anlatılabilir. Aşağıda önce formülasyonun katmanları, sonra değişim teknikleri sırayla geliyor. Her benzetmenin nerede kırıldığını da yanına yazdık. Kötü seçilmiş bir benzetme, hiç benzetme kullanmamaktan daha çok kafa karıştırır.

BDT'de metafor ne işe yarar?

Metafor, danışanın elindeki bilgiyle sizin anlattığınız model arasına kurulan bir köprüdür. Bu konudaki en bilinen kitabın alt başlığı da bunu söylüyor: "Building Cognitive Bridges", yani bilişsel köprüler kurmak (Stott ve ark., 2010). Beck de ilk seansta depresyonu anlatırken benzetmeye başvuruyor ve benzetmenin danışanın kendi durumunu farklı görmesine çoğu zaman yardım ettiğini yazıyor (Beck, 2011).

Bizim pozisyonumuz şu: metafor açıklar, kanıtlamaz. "Başınızın etrafında bir ekran var" demek danışanı ikna edebilir ama inancı değiştirmez. Değiştiren, benzetmeden hemen sonra danışanın kendi haftasına dönüp ekranın orada nasıl çalıştığını birlikte bulmanızdır. İyi bir benzetme danışanın yaşadığı dünyadan gelir ve tek bir fikir taşır. İki dakikada anlatılır. Uzadıkça derse döner.

Formülasyonun adımları için BDT metafor örnekleri

Formülasyonun kendisi: su kaçağını arayan usta

Tavandan su damlıyor. Bir yol, her sabah yerdeki birikintiyi paspaslamaktır. Öbür yol, ustayı çağırıp borunun nereden kaçırdığını bulmaktır. Formülasyonsuz terapi birinci yola benzer: danışan bu hafta işteki kavgayla, gelecek hafta uykusuzlukla gelir, siz her seferinde önünüzdeki birikintiyi silersiniz. Formülasyon ise bu dertleri tek bir kaynağa bağlamaya çalışır: hangi inanç, hangi durumda, hangi davranışı doğuruyor (Beck, 2011).

Benzetmenin ikinci yarısı da işe yarar. Usta duvarı açmadan önce bir tahmin yürütür ve duvarı açınca fikrini değiştirebilir. Formülasyon da kesin bir teşhis değil, yeni bilgi geldikçe düzeltilen bir çalışma hipotezidir. Danışan "Neden geçmişimi bu kadar soruyorsunuz?" diye sorarsa cevap hazır: kaçağın kaynağını arıyorum. Doldurulmuş bir örnek için BDT vaka formülasyonu örneği yazısına bakın.

Durum, düşünce, duygu: gece mutfaktan gelen tıkırtı

Bilişsel modelin özü tek cümle: tepkiyi durum değil, duruma verilen anlam belirler (Beck, 2011). Bunu soyut anlatmak zor, bir sahneyle anlatmak kolay.

Gece üçte mutfaktan bir tıkırtı geliyor. "Eve hırsız girdi" diye düşünen kişinin kalbi çarpar, telefona uzanır. "Kedi yine tezgâha çıktı" diyen söylenerek kalkar. "Eşim su içiyor" diyen ise dönüp uyumaya devam eder. Ses aynı. Gece, üç kişi için üç ayrı biçimde geçiyor.

Sahneyi anlattıktan sonra danışandan kendi haftasından bir an isteyin: durum, aklından geçen cümle, ardından gelen duygu ve davranış. Benzetme danışanın kendi örneğiyle dolmadan model ona hâlâ yabancıdır.

Benzetmenin kırıldığı yer: tıkırtının sahibi gerçekten hırsız olabilir. Bazı danışanlar "Ama benim düşüncem doğru" der ve haklı da olabilirler. Model, düşüncenin hep yanlış olduğunu söylemez. Düşüncenin sınanmadan gerçek sanıldığını söyler.

Otomatik düşünce: telefona düşen bildirim

Otomatik düşünceler siz çağırmadan gelir, kısadır ve çoğu zaman sorgulanmadan kabul edilir (Beck, 2011). Telefon bildirimine benzerler. Ekranın üstünde bir an belirir, "Yine rezil olacaksın" yazar, siz açıp okumadan içeriğine inanırsınız. Mideniz düğümlenir ama bildirimi fark etmemişsinizdir bile.

Düşünce kaydı bu bildirimi açıp okumaktır: ne yazıyordu, ne zaman geldi, ona yüzde kaç inandınız. Amaç bildirimleri susturmak değil. Amaç, okuyup hangisinin gerçek bir haber, hangisinin yanlış alarm olduğunu ayırabilmek. Formun sütun sütun nasıl doldurulacağını düşünce kaydı formu yazısında anlattık.

Ara inanç: duvara asılmamış ev kuralları

Her evin yazılı olmayan kuralları vardır. Misafire iyi tabak çıkar, büyükler oturmadan yemeğe başlanmaz. Kimse bunları duvara asmamıştır ama çiğnendiğinde herkes rahatsız olur. Ara inançlar da böyle çalışır: "Kimseye hayır dememeliyim" ya da "Her şeyi kusursuz yapmazsam başarısız sayılırım." Danışan bu cümleleri çoğu zaman bilmez. Kuralı çiğnediğinde duyduğu suçluluktan tanır.

Benzetme şu soruların yolunu açar: "Bu kural evinize ne zaman girdi, kim koydu, bugün hâlâ işinize yarıyor mu?" Beck kuralları "eğer… o zaman" biçimine çevirmeyi öneriyor, çünkü varsayım hâlindeki bir inanç denenebilir (Beck, 2011). "Hayır dersem beni bırakırlar" bir tahmindir ve tahmin sınanır. Üç düzeyin ayrıntısı temel inanç ve ara inanç yazısında.

Temel inanç: başın etrafındaki ekran

Temel inancı anlatmanın en bilinen yolu Beck'in ekran benzetmesi. İnanç devredeyken kişinin başının etrafında bir ekran olduğunu düşünün. "Yetersizim" inancına uyan bilgi kolayca içeri girer. Uymayan bilgi ya hiç fark edilmez ya da uyacak hâle getirilerek içeri alınır: övgü "nezaketen söyledi" olur, başarı "şanstı" olur (Beck, 2011). Mental Kırıcı çalışma sayfası aynı fikri, inanç sisteminin kapısında durup gelen bilgiyi süzen bir makineyle anlatıyor.

Ekran, danışanın en çok şaşırdığı şeyi açıklar: "Bu kadar kanıt var, ama içimde bir şey değişmiyor." Kanıt eksik değildir, ekrandan geçemiyordur. Beck burada bir uyarı ekliyor: benzetmeyi soyut bırakmayın, danışanın son birkaç haftasına birlikte bakın ve ekranın hangi kanıtı geri çevirdiğini seansta bulun (Beck, 2011). Temel inançların erken yaşlardan itibaren geliştiğini, çoğu insanda olumsuz olanların ancak stres altında su yüzüne çıktığını anlatmak da ekranın neden "bazen" açık olduğunu açıklar (Beck, 2011).

Depresyon için Beck başka bir benzetme kullanıyor: kişi kendine, dünyaya ve geleceğe siyah boyalı bir güneş gözlüğünün ardından bakıyor gibidir, terapinin işi de o boyayı kazımaktır (Beck, 2011). İkisi aynı şeyi anlatmıyor. Gözlük her şeyi eşit karartır, ekran ise seçerek süzer. Genel bir karamsarlık için gözlük, belirli bir inancın kanıtı geri çevirmesi için ekran daha isabetli.

Telafi edici strateji: fillere karşı tuz serpen adam

Eski bir fıkra var. Adam trende, her istasyonda pencereden tuz serpiyor. Yanındaki ne yaptığını soruyor. "Filleri uzak tutuyorum" diyor adam. "Burada fil yok ki." Adam memnun: "İşe yarıyor işte."

Telafi edici stratejiler ve güvenlik davranışları bu tuz gibidir. "Yetersizim" inancı olan biri her sunumu kelimesi kelimesine ezberler. Sunum iyi geçer ama başarı kendisine değil, ezbere yazılır. İnanç hiç sınanmadan bir hafta daha yaşar. Maruz bırakma araştırmaları da güvenlik davranışlarının kısa vadede rahatlattığını ama yeni öğrenmeyi engellediğini, davranış ortadan kalkınca korkunun geri döndüğünü gösteriyor (Craske ve ark., 2014).

Fıkradan sonra sorulacak soru açık: "Sizin tuzunuz ne? Hiç serpmeden bir istasyon geçseydiniz ne olurdu?" Formülasyondaki telafi edici strateji satırı bu sorunun cevabıdır.

Değişim tekniklerini benzetmelerle anlatmak

Kanıt incelemesi: düşünce sanık değil, iddia

Danışan düşüncesini bir gerçek gibi getirir: "Kimse beni sevmiyor." Kanıt incelemesinde bu cümle mahkemeye çıkan bir iddiaya dönüşür. Lehindeki kanıtlar bir sütuna, aleyhindekiler öbür sütuna yazılır, hüküm en son verilir. Dava formu bu çerçeveyi doğrudan kullanıyor: düşünceye inanmak yerine onu mahkemede savunulacak bir iddia gibi ele almak.

Mahkeme dili bir ayrımı da kolaylaştırır. "Bana öyle bakıyordu" bir izlenimdir, "Doğum günümü unuttu" ise bir olgu. İzlenim tek başına hüküm kurmaya yetmez.

Sınırı da var. Kendini zaten suçlu hisseden bir danışana mahkeme salonu ağır gelebilir. O zaman aynı işi "iki dedektif aynı dosyaya bakıyor" diye anlatın: kimse yargılanmıyor, ikiniz birlikte ne olduğunu çözmeye çalışıyorsunuz. Sokratik sorgulamanın ruhuna bu daha yakın. Siz cevabı önceden bilen taraf değilsiniz.

Davranışsal deney: yemeğin tuzu tartışılmaz, tadılır

Masada yemeğin tuzu hakkında yarım saat tartışabilirsiniz. Bir kaşık almak bir saniye sürer. Kanıt incelemesi tartışmaksa davranışsal deney tatmaktır. Beck de iyi hazırlanmış davranışsal deneylerin inançları, seansta konuşarak yürütülen tekniklerden daha güçlü değiştirdiğini söylüyor (Beck, 2011).

Tatmanın da usulü var. Önce tahmin yazılır: "Toplantıda söz alırsam kimse dinlemez, yüzde 80 eminim." Sonra neyin "dinlememek" sayılacağı tanımlanır. Bu adım atlanırsa danışan telefonuna bakan tek bir kişiyi kanıt sayar. Beck, olumsuz sonucun tanımını deneyden önce danışandan almayı tam bu yüzden öneriyor (Beck, 2011). Deneyden sonra tahmin ile olan yan yana konur.

Maruz bırakma: soğuk deniz ve merdiven

Mayısta denize giren herkes bilir: ilk dakika dayanılmazdır, beşinci dakikada yüzüyorsunuzdur. Hemen çıkan yalnızca soğuğu hatırlar. Maruz bırakmayı anlatmanın en yaygın yolu bu. Aşamalı maruz bırakmayı da merdivene benzetebilirsiniz: alt basamak hafifçe rahatsız eder, en üst basamak bugün imkânsız görünür, her basamak bir öncekinin üstüne kurulur.

Yalnız soğuk deniz benzetmesi bir şeyi eksik anlatıyor. İşin özünü alışmaya bağlıyor. Craske ve arkadaşlarının derlediği bulgular ise seans içinde korkunun ne kadar azaldığının uzun vadeli sonucu yordamadığını gösteriyor. Asıl öğrenme beklenen felaketin gelmemesinden doğuyor ve beklenti ile yaşanan arasındaki fark büyüdükçe öğrenme güçleniyor (Craske ve ark., 2014). Bu yüzden denizi "zamanla alışırsın" diye değil, "girdin ve korktuğun şey olmadı" diye anlatın. Can simidiyle denize giren biri yüzebildiğini hiç öğrenemez. Fıkradaki tuz burada da geçerli: güvenlik davranışı maruz bırakmanın içine sızarsa deney yarım kalır.

İmgeyle çalışma: yönetmen koltuğu

Bazı danışanların aklına söz değil görüntü gelir: toplantıda donup kaldığı, herkesin güldüğü bir sahne. Beck bu imgeyi değiştirmeyi bir sinema yönetmeni çerçevesiyle anlatıyor (Beck, 2011). Film danışanın kafasında oynuyor, yönetmen de o. Sahneyi gerçekçi biçimde değiştirebilir ya da hiç yaşanmamış gibi baştan kurabilir. Takılırsa sahneyi bir anda dondurun, "Bundan sonra ne olsun isterdiniz?" diye sorun ve her yeni sonun nasıl hissettirdiğine birlikte bakın.

İniş çıkışlar: virajlı dağ yolu

Danışan iyileşmeye başladığında Beck iniş çıkışları önceden anlatmayı öneriyor, çünkü ilk kötü günde "Asla düzelmeyeceğim" düşüncesi gelir (Beck, 2011). Kitaptaki benzetme ABD haritasından, Texas ile Florida arasından geçen bir çizgiden geliyor ve Türkiye'deki bir danışana pek bir şey söylemez. Virajlı bir dağ yolu daha tanıdık. Bazı virajlarda burnunuz aşağıyı gösterir, ama yol yukarı çıkıyor. Kötü bir hafta yolun bittiğini değil, virajda olduğunuzu gösterir.

Terapinin sonu: direksiyon hocası yan koltuktan iner

BDT'nin ilkelerinden biri, danışana kendi terapisti olmayı öğretmektir (Beck, 2011). Ehliyet kursuna benzer. İlk derslerde hoca frene basmaya hazır oturur. Sonra yalnızca yön söyler. Bir gün hiç konuşmaz. Sınavdan sonra yan koltukta kimse yoktur. Seans notları da kursun kitapçığıdır, zor bir anda açılıp bakılacak olan odur. Beck'in notları eve göndermeyi önermesinin sebebi de bu.

Kurgusal örnek: bir danışan, beş benzetme

Kurgusal örnek: Otuzlu yaşlarında, bir şirkette ekip lideri olan bir danışan. Toplantılarda söz almaktan kaçınıyor. Ayrıntılar uydurmadır.

İkinci seansta terapist tıkırtı sahnesini anlatıyor ve danışandan kendi örneğini istiyor. Danışan pazartesi toplantısını getiriyor. O an düşen bildirim: "Ağzımı açarsam saçmalayacağım." Kaygı 70, kalp çarpıyor, söz almıyor.

Dördüncü seansta ev kuralı ortaya çıkıyor: "Bir konuyu tam bilmiyorsam konuşmamalıyım." Altında "Yetersizim" inancı duruyor. Tuzu da belli: her toplantıdan önce iki saat not hazırlıyor, notsuz tek kelime etmiyor.

Danışan "Ekibim beni seviyor, bunu biliyorum" diyor ve ekliyor: "Yine de içimde bir şey değişmiyor." Ekran benzetmesi burada işe yarıyor. Birlikte son üç haftaya bakıyorlar ve ekranın geri çevirdiği iki kanıt buluyorlar. Müdürün e-postadaki teşekkürü "Herkese yazmıştır" diye, sunumdan sonra gelen soru da "Anlamadıkları için sordular" diye içeri alınmamış.

Altıncı seansta tuz tadılıyor. Deney: notsuz, iki dakikalık bir güncelleme. Tahmin: "Bir soru gelir, cevap veremem." Bu tahmine inanma 80. Olumsuz sonucun tanımı önceden yazılıyor: "Cevap veremeyip konuyu kapatmak zorunda kalırsam." Sonuç: iki soru geliyor, birini yanıtlıyor, öbürü için "Bakıp döneceğim" diyor ve kimse buna takılmıyor. "Yetersizim" inancına inanma 80'den 55'e iniyor. Tek bir deneyden beklenecek olan da bu kadar: inanç sallanır, yıkılmaz.

Benzetme ne zaman ters teper?

Danışan benzetmeyi reddedebilir. Beck'in zatürre örneği bunun için iyi bir ders. Kendini tembel diye eleştiren depresif bir danışana "Zatürre olsaydın kendine tembel der miydin?" diye sorulur. Bazı danışanlar "Ama zatürre biyolojik" diye itiraz eder. Beck bunu tartışmaya çevirmemeyi, danışanın kendi belirtilerini tek tek geri vermeyi öneriyor: uyku, enerji, ilgi kaybı, kendini eleştirme (Beck, 2011). Benzetmeyi savunmayın, danışanın verisine dönün.

Benzetme acıyı küçültebilir. Soğuk deniz kaygı için uygun bir sahne, ama ağır bir kayıp yaşamış birine "İlk dakika soğuk, sonra geçer" demek hafife almak gibi duyulur. Yas ve travmada, danışan kendisi önermedikçe benzetmeye temkinli yaklaşın.

Her benzetme bir kültürden gelir. Texas ile Florida örneğinde olduğu gibi, kitaptaki metaforu aynen aktarmak yerine danışanın dünyasında bir karşılık arayın. En iyi benzetmeler çoğu zaman danışanın kendisinden gelir: balıkçı için ağ, aşçı için tuz.

Kanıta gelince dürüst olalım. Metafor üzerine bütün bir kitap yazılmış (Stott ve ark., 2010), ama bu yazı için baktığımız kaynaklarda metaforun tek başına tedavi sonucunu iyileştirdiğini gösteren bir çalışmaya rastlamadık. Metafor bir anlatım aracı. Değişimi yapan, arkasından gelen düşünce kaydı, deney ve maruz bırakma.

Pisivizör'de

Pisivizör'de Vaka Asistanı yanıtlarını BDT literatürüne ve vaka dosyanıza dayandırır. "Bu danışana temel inancı nasıl anlatırım?" diye sorduğunuzda formülasyonu, seans notlarını ve doldurulan formları okuyarak yanıt kurar. Araç kitaplığındaki her aracın yanında da danışana nasıl tanıtılacağı ve seansta sık düşülen tuzaklar yazılı.

Bir sonraki seansta deneyin

Bu hafta en çok takıldığınız katman için tek bir benzetme seçin. Anlattıktan sonra durun ve sorun: "Bu sizde nasıl işliyor, geçen haftadan bir örnek verebilir misiniz?" Danışan benzetmeyi kendi örneğiyle dolduramıyorsa benzetme henüz işini yapmamıştır. Başka bir sahne deneyin ya da danışana kendi benzetmesini sorun.