Temel inanç ve ara inanç örnekleri: BDT'de üç düzey

Danışan "Beni istemiyorlar" diyor. Bu bir otomatik düşünce mi, yoksa bir temel inanç mı? Seansta bu ayrımı yapamadığınızda ya yüzeyde dolaşırsınız ya da çok erken derine inersiniz. Kısa cevap şu: otomatik düşünce duruma özgüdür, ara inanç bir kural ya da "eğer… o zaman" varsayımıdır, temel inanç ise kişinin kendisi hakkındaki katı ve genel hükmüdür. Temel inanç ve ara inanç çoğu zaman danışanın ağzından hazır cümle olarak çıkmaz. Otomatik düşünceden başlayıp anlamını sorarak ulaşırsınız.

Temel inanç ve ara inanç nedir? Üç düzey

Beck bilişleri üç düzeyde ele alıyor (Beck, 2011). En üstte otomatik düşünceler var: kişinin aklından geçen gerçek sözcükler ya da imgeler. Duruma özgüdürler. Ortada ara inançlar duruyor, yani kurallar, tutumlar ve varsayımlar. En altta temel inançlar: kişinin kendisi, diğerleri ya da dünya hakkındaki geniş kapsamlı, katı ve aşırı genellenmiş fikirleri.

Zincir yukarıdan aşağıya işliyor. Temel inanç ara inançları etkiler, ara inançlar duruma bakışı etkiler, o bakış da otomatik düşünceyi doğurur. Değişime direnç ise ters sırada artıyor. Otomatik düşünce en kolay değişir, ara inanç daha zor, temel inanç en zor (Beck, 2011). Türkiye'de sık kullanılan olgu formülasyonu şeması da aynı ayrımı yapıyor ve temel inançlar ile koşullu inançlar için ayrı alanlar ayırıyor (Türkçapar, şema).

Ara inanç örnekleri: tutum, kural, varsayım

Ara inanç üç biçimde gelir ve her birini kendi kalıbıyla yazmak işinizi kolaylaştırır.

• Tutum bir değerlendirmedir: "Birini kızdırmak korkunç bir şey."
• Kural bir yönergedir: "Kimseye hayır dememeliyim."
• Varsayım koşulludur ve çoğu zaman iki kanatlıdır: "Herkesin işine koşarsam beni yanlarında tutarlar. Koşmazsam bırakıp giderler."

Beck, kural ve tutumu varsayım biçimine çevirmeyi öneriyor, çünkü o hâliyle sınamak daha kolay (Beck, 2011). "Kimseye hayır dememeliyim" kuralı tartışmaya kapalı bir buyruk gibi durur. "Hayır dersem beni bırakırlar" ise bir tahmindir ve tahmin denenebilir.

Temel inanç örnekleri: üç kategori

Beck olumsuz temel inançları üç kategoride topluyor: çaresizlik, sevimsizlik ve değersizlik (Beck, 2011). Çaresizlik kümesinde "Yetersizim", "Güçsüzüm" ya da "Başarısızım" gibi inançlar var. Sevimsizlik kümesinde "Sevilecek biri değilim" ve "Kusurluyum" duruyor. Değersizlik kümesi ise "Değersizim" ya da "Kötü biriyim" gibi hükümleri topluyor.

Bir danışanda birden fazla kategori bulunabilir. Temel inanç yalnızca benlikle ilgili de olmayabilir: "İnsanlara güvenilmez" ya da "Dünya tehlikeli bir yer" gibi diğerleri ve dünya hakkındaki inançlar formülasyonda ayrı bir satır olarak yazılır (Beck, 2011).

Kurgusal örnek: aşağı doğru okla otomatik düşünceden temel inanca

Kurgusal örnek: Yirmili yaşlarının sonunda bir danışan. Ayrıntılar uydurmadır.

Durum: Arkadaş grubunun mesajlaşma grubunda hafta sonu planı yapılmış, danışana kimse sormamış. Otomatik düşünce: "Beni istemiyorlar." Kırgınlık 80/100.

Aşağı doğru ok tekniğinde önce düşüncenin bir an için doğru olduğunu varsaymakta anlaşırsınız. Ardından aynı soruyu tekrar tekrar sorarsınız: bunun sizin için anlamı ne? (Beck, 2011)

• "Diyelim ki gerçekten istemiyorlar. Bu sizin için ne anlama geliyor?" — "Sıkıcı biriyim. Beni sadece idare ediyorlar."
• "Peki bu doğruysa, bunun anlamı ne?" — "Bir şey vermezsem kimse yanımda kalmaz."
• "Bir şey vermezseniz kimse kalmazsa?" — "Sevilecek biri değilim."
• "Bunun anlamı?" — "Değilim işte. Bu kadar."

İkinci basamak bir ara inanç, üçüncü basamak temel inanç. Dördüncü basamakta danışan aynı cümleyi yineliyor ve burası durma işareti. Beck'e göre yineleme, dibe ulaşıldığını gösteren en güvenilir işaret (Beck, 2011). Devam etmek yeni bilgi getirmez, sadece danışanı yorar.

Bu örnekte formülasyon şöyle yazılır:

• Otomatik düşünce: "Beni istemiyorlar."
• Ara inanç (varsayım): "Herkesin işine koşarsam beni yanlarında tutarlar. Koşmazsam bırakıp giderler."
• Temel inanç (sevimsizlik): "Sevilecek biri değilim."
• Telafi edici strateji: her planı kendisi yapmak, her isteğe evet demek.

İnancı bulduktan sonra

İnanç ilk kez adını bulduğunda hemen onu sorgulamaya girişmeyin. Beck yavaşça üç şeyi sınamayı öneriyor: gücünü, genişliğini ve değişebilirliğini (Beck, 2011).

Örnekteki danışana önce "Buna şu an ne kadar inanıyorsunuz?" diye sorulur ve yanıt 70/100 olur. Sonra genişliğe bakılır: "Her ilişkinizde mi böyle?" İş yerinde ve kız kardeşiyle ilişkisinde inanç bu kadar güçlü değil. Son olarak değişebilirlik: "Tersine işaret eden bir şey var mı?" Geçen ay hasta olduğunda iki arkadaşı eve yemek getirmiş.

Ardından inancı bir fikir olarak adlandırıp somut duruma geri dönersiniz. İnanma gücü düşük çıkarsa, örneğin 20/100 civarındaysa, o inançla uğraşmaya değmez. Beck bu durumda asıl soruna dönmeyi öneriyor (Beck, 2011).

Hangi düzeyde ne zaman çalışılır?

Beck'in tarif ettiği olağan sıra önce otomatik düşüncelerle çalışmak. Danışan kendi özgül düşüncelerindeki çarpıklığı görmeyi, kendini ve dünyayı derinden anlamaktan daha kolay öğreniyor (Beck, 2011). Aynı araçları daha sonra inançlara uygulamak da kolaylaşıyor.

Örnekteki danışan için sıra şöyle kurulabilir:

1. Mesaj grubu durumu düşünce kaydıyla incelenir. Alternatif açıklama: plan aceleyle yapıldı ve danışan geçen hafta "Bu hafta sonu işim var" demişti.
2. Varsayım davranışsal deneyle sınanır. Danışan bir arkadaşının küçük bir isteğine hayır der, önceden ne olacağını tahmin eder, sonra gerçekleşenle karşılaştırır.
3. Temel inanç çalışması, danışan alt düzeylerde araçları kullanabildiğinde başlar.

Bizce inancı sıfıra indirmeye çalışmak gereksiz bir hedef. Beck de inancın tamamen sıfırlanmasının çoğu zaman ne mümkün ne de istenen bir şey olduğunu, danışan davranışını değiştirmeye devam ederken inancın 30/100'ün altına inmesinin yeterli olduğunu söylüyor (Beck, 2011).

Sık yapılan hatalar ve sınırlar

En sık hata tek bir düşünceden inanç çıkarmak. Formülasyon tipik durumlardan kurulur, bir kez söylenmiş atipik bir düşünce örüntü sayılmaz.

İkincisi "Temel inancınız nedir?" diye doğrudan sormak. Danışan bu fikri çoğu zaman siz anlam sorularıyla ortaya çıkarana kadar dile getiremez. "Bilmiyorum" yanıtı inancın yokluğunu değil, henüz sözcüğe dökülmediğini gösterir (Beck, 2011).

Üçüncüsü hipotezi kesin bilgi gibi sunmak. Bulduğunuz inanç sizin varsayımınız. Danışana soru olarak götürülür ve onun düzeltmesine açık kalır.

Sonuncusu çok erken derine inmek. Beck, temel inançları katı ve aşırı genel olan ya da terapistle ittifakı henüz güçlenmemiş danışanlarda erken inanç çalışmasının başarısız olabileceğini yazıyor (Beck, 2011).

Kişilik bozukluklarında ve uzun süreli örüntülerde inanç çalışması daha uzun sürer ve başka teknikler gerektirir. Bu yazı o çalışmanın yerini tutmaz.

Pisivizör'de inançlar

Pisivizör'de her vakanın formülasyonunda otomatik düşünceler, ara inançlar ve çekirdek inançlar için ayrı alanlar var. Seans notlarınızdan taslak öneri isteyip düzenleyebilirsiniz. Vaka Asistanı sorularınızı yanıtlarken bu formülasyonu okur. İnançların bir formülasyona nasıl yerleştiğini vaka formülasyonu örneği yazısında, otomatik düşüncenin kâğıda nasıl döküldüğünü de düşünce kaydı formu yazısında anlattık.

Bir sonraki seansta deneyin

Danışanın bu hafta getirdiği en yüklü otomatik düşünceyi seçin. Bir an doğru olduğunu varsaymakta anlaşın ve "Bunun sizin için anlamı ne?" sorusunu en fazla üç dört kez sorun. Danışan aynı cümleyi yinelemeye başladığında durun ve bulduğunuzu bir soru olarak geri verin.