İlk görüşme formu ve anamnez: BDT'de neyi sormalı

Yarın ilk danışanınız geliyor. Elinizde üç sayfalık bir ilk görüşme formu var ve 50 dakikada hepsini soramayacağınızı biliyorsunuz. Kısa cevap şu: ilk görüşme formu sırayla okunacak bir sorgu listesi değil, ilk formülasyonu kurmanıza yetecek bilgiyi toplayan bir yol haritasıdır. BDT'de form yakınma listesiyle başlar, yakın tarihli tek bir örneği düşünce, duygu, davranış ve beden diye ayırır, sonra öyküye ve hedeflere geçer. Her alanın ilk seansta dolması gerekmez.

İlk görüşme formu ne işe yarar?

Bu form, danışanı ilk kez gördüğünüz değerlendirme seansında neyi sormanız gerektiğini unutmamanızı sağlar. Beck (2011) bu seansa tanının ötesinde işler yükler. İlk kavramsallaştırmayı başlatırsınız. Bu vaka için uygun terapist olup olmadığınıza ve gereken sıklıkta zaman ayırıp ayıramayacağınıza karar verirsiniz. İlaç gibi ek bir desteğin gerekip gerekmediğine bakarsınız. Danışanla çalışma ilişkisini de bu seansta başlatırsınız.

Form özellikle meslekte yeni olanlar için işe yarar. Kaya (2017) ilk oturumlarda ne yapılacağını, neye dikkat edileceğini gösteren bir yol haritasına duyulan ihtiyacı anlatır. Yeni başlayan uzman belirsizlik yaşayabilir, deneyimli olan ise alışkanlıkla bir şeyi atlayabilir.

Üç ayrı evrak: başvuru formu, yaşam öyküsü, ilk seans notu

"İlk görüşme formu" diye aranan şey çoğu zaman üç ayrı evrakın karışımıdır. Türkçe BDT kaynaklarında üçü ayrı formlar olarak bulunur ve üçü de terapistin kendi evrakıdır. Danışana ev ödevi olarak verilmez.

1. Başvuru formu: temel yakınmaları, yakın tarihli bir örneği ve sorunun kişide nasıl döndüğünü tek kayıtta toplar (form).
2. Yaşam öyküsü formu: aile yapısını, çocukluk dönemini, okul ve iş geçmişini, ilişkileri ve tedavi öyküsünü toplar. Anamnez dediğimiz kısım budur (form).
3. İlk seans notu: seans bittikten sonra sizin tuttuğunuz kayıttır. Gündemi, çalışılan düşünceleri, verilen ödevi ve kısa mental durumu içerir (form).

İlk görüşme formu diye anılan üç evrak. Hangisini ne zaman dolduracağınız farklı.

BDT ilk görüşme formunda hangi bilgiler, hangi sırayla?

Sıra önemli. Öyküye yakınmadan önce girerseniz danışan neden geldiğini anlatamadan seans biter. Başvuru formunun ve Beck'in değerlendirme seansının ortak sırası şöyle:

1. Açılış çerçevesi. Bunun bir değerlendirme seansı olduğunu, bugün sorun çözmeye çalışmayacağınızı söyleyin. Çok soru soracağınızı ve gerekirse sözünü keseceğinizi önceden haber verin (Beck, 2011).
2. Yakınma listesi. Danışanın getirdiği sorunları kendi sözleriyle, kısa başlıklar olarak yazın.
3. Yakın tarihli tek bir örnek. Sorunun en son ne zaman yaşandığını sorun. O anı durum, düşünce ya da hayal, duygu, davranış ve bedensel duyum diye ayırın. Ardından nerede, ne zaman, kiminle, ne sıklıkla ve ne zamandan beri olduğunu sorun.
4. Etki ve başa çıkma. Sorun günlük yaşamı nasıl etkiliyor, danışan şimdiye kadar ne denedi, ne işe yaradı?
5. Öykü. Psikiyatrik geçmiş, önceki tedaviler ve ilaçlar, madde kullanımı, tıbbi durum, ailede ruhsal hastalık, gelişim ve sosyal öykü.
6. Beklenti ve geniş hedefler. Danışan terapiden ne bekliyor? Hedefleri bu seansta geniş tutun, özgül hedefleri sonraki seansa bırakın (Beck, 2011).
7. Kapanış. BDT'nin nasıl çalıştığını kısaca anlatın, anlaşılıp anlaşılmadığını kontrol edin, geri bildirim alın ve bir sonraki görüşmeyi planlayın.

Değerlendirme seansının sırası. Formülasyonu en çok besleyen adım, tek bir yakın örneği ayrıştırmak.

Bizce en çok atlanan adım üçüncüsü. Yakınma listesi "kaygı, uykusuzluk, işte sorun" gibi genel kalır. Tek bir somut anı ayrıştırmadan bunların hangi düşünceyle bağlandığını göremezsiniz. Bu ayrıştırma ilk vaka formülasyonu taslağının ham maddesidir.

Risk soruları dördüncü ve beşinci adımlar arasında, psikiyatrik geçmişin içinde sorulur. Beck (2011) bunun değerlendirmenin kritik bir başlığı olduğunu ve genel öykü soruları arasında geçiştirilmemesi gerektiğini vurgular. Kendine zarar, ihmal ve istismarla ilgili bilgiyi gündelik sıkıntı notlarıyla aynı satıra yazmayın, ayrı bir başlıkta tutun.

İlk seansta hangi sorular sorulur?

Formdaki başlıklar soru değildir, soruyu siz kurarsınız. Aşağıdaki sorular Beck'in değerlendirme seansı önerilerinden kendi ifademizle türetildi:

• "Sizi buraya getiren şeyi birkaç başlıkla anlatır mısınız?"
• "Bu en son ne zaman oldu? O ana dönelim: neredeydiniz, aklınızdan ne geçti?"
• "Sıradan bir gününüzü sabah kalktığınız andan yatana kadar anlatır mısınız?"
• "Bu dönemde size en çok ne iyi geliyor?"
• "Benim bilmem gereken, ama şu an söylemek istemediğiniz bir şey olabilir mi? Söylemek zorunda değilsiniz, yalnızca ileride konuşabileceğimizi bilmek istiyorum."

Sıradan gün sorusu küçümsenmemeli. Beck (2011) bu anlatıda dört şeye bakmayı önerir: duygudurumdaki değişimler, insanlarla temas, evde ve işteki işlevsellik, boş zaman. Danışanın ne yapmadığını ve neden kaçındığını da sorun.

Anamnez formu nedir, ilk görüşme formundan farkı ne?

Anamnez formu, danışanın yaşam öyküsünü geniş bir zaman çizgisine yayarak toplayan terapist evrakıdır. İlk görüşme formuyla aynı şey değildir. Anamnez değerlendirmenin bir parçasıdır ama tek başına başvuru nedenini ve sürdürücü döngüyü vermez. Onu yukarıdaki sıranın beşinci adımı, yani öykü, olarak düşünün.

Anamnez formunda hangi bölümler olur?

Türkçe BDT kaynaklarında yaygın kullanılan yaşam öyküsü formu şu sırayı izler:

1. Aile yapısı: anne, baba, kardeşler, varsa ebeveyn ayrılığı.
2. Çocukluk: ayrılıklar, yer değiştirmeler, bakım verenler, ebeveyn tutumları, ev atmosferi ve aile kuralları.
3. Okul ve iş geçmişi: başarı, okulda yaşanan sorunlar, eğitim kesintileri, iş değişiklikleri.
4. Arkadaşlıklar ve yakın ilişkiler.
5. Ruhsal sorunlar ve tedavi öyküsü.

Form toplam puan üretmez. Cevapları olay listesi gibi değil, formülasyonun ham malzemesi gibi okuyun: tekrar eden ilişki beklentileri, çocuklukta öğrenilmiş kurallar, hayatın kırılma dönemleri. Bunlar ileride ara inanç ve temel inanç hipotezlerinize dayanak olur.

Anamnez formu nasıl doldurulur?

Anamnez formu ev ödevi değildir. Kimlik bilgisi ve ayrıntılı öykü içerdiği için terapistin klinik evrakı sayılır. Danışan kâğıt üzerinde doldurmuş olsa bile kaydı siz yaparsınız.

Yaşam öyküsü formunu ilk oturumda baştan sona bitirmeye çalışmak sık yapılan bir hatadır. Danışan yorulur, siz de her ayrıntıyı eşit ağırlıkta yazarken formülasyon için önemli olan tekrarları kaçırırsınız. Formu bölümlere ayırın ve yakınma listesi alındıktan sonra başlayın.

Danışana formu sınav gibi değil, yaşamın önemli dönemeçlerini birlikte çıkaran bir harita gibi tanıtın. Bazı tarihleri ya da yaşları hatırlamaması sorun değildir; yaklaşık bilgiyle başlanır. Danışanın o gün anlatamadığı alanları direnç diye etiketlemeyin, "şimdilik bilinmiyor" diye tutun ve klinik bağlam oluştuğunda yeniden açın.

Anamnez formunu PDF olarak arıyorsanız, yukarıda bağlantısını verdiğimiz yaşam öyküsü formuna kaynağından ulaşabilirsiniz. Formun kendisini telif nedeniyle burada yayımlamıyoruz.

Kurgusal örnek: doldurulmuş bir ilk görüşme formu

Kurgusal örnek: yirmili yaşlarında, üç ay önce yeni bir işe başlamış bir danışan.

Yakınma listesi: işte hata yapma korkusu, uykuya dalamama, hafta sonları evden çıkmama.

Yakın tarihli örnek: pazartesi sabahı, haftalık toplantıdan önce. Düşünce: "Yine bir şeyi atlayacağım ve herkes görecek." Duygu: kaygı, 0–100 arası 80. Beden: çarpıntı, mide bulantısı. Davranış: gönderdiği e-postaları üç kez kontrol ediyor, toplantıda söz almıyor.

Sıklık ve süre: haftada dört beş gün, işe başladığından beri. Etki: gece birde hâlâ iş e-postalarına bakıyor, son ayda iki arkadaş buluşmasını iptal etmiş. Başa çıkma: kontrol etmek kısa süre rahatlatıyor, akşamları bir yakınını arıyor.

Öykü: lisede sınav döneminde benzer bir dönem yaşamış, tedavi almamış. İlaç kullanmıyor, günde dört beş kahve içiyor. Risk soruları soruldu ve kayda geçti.

Geniş hedefler: işte daha az kontrol etmek, uyku düzenini geri kazanmak, arkadaşlarla yeniden görüşmek.

İlk hipotez: hata yapmak yetersizlik demek gibi görünüyor. Kontrol etmek kaygıyı kısa vadede düşürüyor, ama "kontrol etmeseydim hata yapardım" sonucunu besliyor. Bu bir hipotez, bir sonraki seansta danışanla birlikte sınanacak.

Kurgusal örnek. Tek bir yakın örnek, ilk oturumda sürdürücü döngüyü görünür kılıyor.

Bu örnekte doldurulmamış alanlar da var: aile öyküsü, ilişkiler, gelişim. Sorun değil, sonraki seanslarda dolacaklar.

Sık hatalar ve sınırlar

• Değerlendirmeyi ilk seansta kapatmak. Beck (2011) değerlendirmenin her seansta sürdüğünü söyler. Danışanlar bazı bilgileri bilerek vermeyebilir ya da önemini fark etmeyebilir.
• Kutucuk doldurup klinik mantığı kaybetmek. Her alan dolu ama hangi düşünce hangi davranışla bağlanıyor, yazmıyorsa form işini yapmamıştır.
• Tıbbi nedeni atlamak. Danışanın yakın zamanda bir sağlık kontrolünden geçip geçmediğini sorun. Beck (2011), hipotiroidinin depresyonla karışabileceği örneğini verir.
• Formu danışana ödev gibi vermek. Yaşam öyküsü formunu danışan doldursa bile kaydı siz yaparsınız.

Kurumunuz ya da süpervizörünüz belirli bir şablon kullanıyorsa onu izleyin. Bu yazı yetişkin BDT görüşmesini anlatıyor. Okul öncesi ve ilkokul çağındaki çocuklar için Kaya'nın (2017) hayali bir danışan üzerinden kurduğu çerçeveye bakabilirsiniz.

Pisivizör'de

Pisivizör'deki vaka kabulü, değerlendirme seansında öğrendiklerinizi üç adımda kaydetmenizi ister: başvuru, belirtiler ve hedefler. Başvuru adımında görüşmede duyduklarınızı düzenlemeden yazarsınız ya da konuşarak aktarırsınız. Belirtiler adımı tabloyu duygusal, bilişsel, davranışsal ve bedensel olmak üzere dört alana dağıtır. Bilmediğiniz alan boş kalabilir. Hedefler adımı en çok beş satırlık bir problem ve hedef listesidir. Başlangıç ve seyir, risk kontrolü ve ölçekleri sonra doldurabilirsiniz. Kabul bitince ilk formülasyon taslağını isteyebilirsiniz. Taslak yalnızca sizin yazdıklarınızdan derlenir. Ölçek adımında kitaplıktan araç önerileri gelir, örneğin Beck Depresyon Ölçeği.

Bir sonraki değerlendirme seansında

Formun tamamını değil, yalnızca bir adımını hedefleyin: tek bir yakın örneği durum, düşünce, duygu, beden ve davranış diye ayırın. Seans bitmeden bunu yaptıysanız ilk formülasyonunuzun çekirdeği elinizde demektir.