Beck Depresyon Ölçeği puanlama ve yorumlama

Danışan formu doldurup getirdi, 21 maddeyi topladınız ve 23 çıktı. Şimdi bunun hafif mi orta mı olduğunu bilmek istiyorsunuz. Kısa cevap şu: Beck Depresyon Ölçeği puanlaması basittir, her maddede işaretlenen seçeneğin rakamı (0–3) toplanır ve 0 ile 63 arasında bir puan çıkar. Yorumlama ise o kadar basit değil. Puanı hangi şiddet etiketine çevireceğiniz, elinizdeki formun hangi sürüm ve hangi Türkçe uyarlama olduğuna bağlıdır. Yanlış tabloya bakarsanız aynı puan başka bir etiket alır.

Beck depresyon ölçeği puanlama: toplam nasıl hesaplanır?

Her maddede dört ifade vardır ve bunlar artan şiddet sırasıyla 0'dan 3'e derecelenir. Danışan kendisini en iyi anlatan ifadeyi işaretler, o ifadenin rakamı maddenin puanıdır. Ham puan 21 maddenin toplamıdır. Ters puanlanan madde yoktur ve bu formda alt ölçek tanımlanmamıştır, tek bir toplam puan çıkar.

Hesaplamadan önce iki şeye bakın. Bir maddede iki seçenek işaretlenmişse ya da madde boş bırakılmışsa puanı tahmin etmeyin. Formu danışanla birlikte gözden geçirip tek seçeneğe indirin. İkincisi, danışan ilk uyan ifadeyi işaretleyip gerisini okumadan geçtiyse puan sistematik olarak düşük çıkar (Pisivizör araç kitaplığı, BDE künyesi).

Hangi Beck? Üç sürüm, iki eski Türkçe uyarlama

"Beck depresyon ölçeği" diye arayan çoğu kişi tek bir form olduğunu düşünür. Oysa Türkiye'de üç ayrı formla karşılaşabilirsiniz. Zengin'in (1999) Boğaziçi Üniversitesi'ndeki tezi ilk ikisini 161 üniversite öğrencisinde karşılaştırdı:

1. Beck Depresyon Ölçeği (BDÖ): 1961 tarihli özgün formdan Tegin'in 1980'de yaptığı uyarlama.
2. Beck Depresyon Envanteri (BDE): 1978'de gözden geçirilen formdan Hisli-Şahin'in 1984–89 arasında yaptığı uyarlama.
3. Beck Depresyon Envanteri-II: Türk yetişkinlerde kesme puanlarını Kapçı ve arkadaşları (2008) çalıştı.

Zengin iki eski uyarlamanın da güvenilir olduğunu, ama BDE puanlarının uygulama sırasından daha az etkilendiğini buldu ve BDE'yi önerdi. İlginç bir ayrıntı da şu: aramada en çok kullanılan ad, "Beck Depresyon Ölçeği", aslında daha eski olan uyarlamanın adı.

Aynı adla anılan üç form. Puanı yorumlamadan önce elinizdekinin hangisi olduğuna bakın (Zengin, 1999; Kapçı ve ark., 2008).

Elinizdeki formu nasıl ayırt edersiniz? Üç yere bakın. Başlığa, yönergedeki zaman penceresine ve formu aldığınız kaynağın künyesine. Pisivizör kitaplığındaki BDE formu son bir haftayı sorar ve "Beck Depresyon Envanteri" başlığını taşır (formun kaynağı). Maddeleri burada yayınlamıyoruz, formu kaynağından edinin.

Beck depresyon ölçeği yorumlama: kesme puanları

Kesme puanı tablosu sürüme özgüdür. Kapçı ve arkadaşları (2008), BDI-II için 362 klinik dışı katılımcı ve depresif bozukluk tanısı almış 176 ayaktan hasta ile şu aralıkları önerdi: 0–12 minimal, 13–18 hafif, 19–28 orta, 29–63 şiddetli. Aynı çalışmada iç tutarlılık klinik dışı grupta .90, klinik grupta .89 çıktı.

İnternette çok dolaşan başka bir tablo var: 0–9 minimal, 10–18 hafif, 19–29 orta, 30–63 şiddetli. Bu tablo çoğu zaman hangi sürüme ait olduğu söylenmeden verilir. Örneğin Wisconsin Üniversitesi'nin ölçüm sayfası aralıkları 1961 tarihli kaynağa bağlıyor ama kendi çalışmalarında BDI-II kullandıklarını söylüyor. Sürümü belirtilmemiş bir tabloyu başka bir sürümün puanına uygularsanız sınırdaki puanlar başka bir etiket alır.

Aynı iki puan, iki tabloda farklı etiket alıyor. Tabloyu formun sürümüne göre seçin.

Hisli'nin BDE uyarlaması için önerilen kesme puanını özgün makaleden (Hisli, 1989) doğrulayamadık, bu yüzden burada bir rakam vermiyoruz. Kesme puanı bir tarama eşiğidir. Tanı koydurmaz, klinik görüşmenin yerini tutmaz.

Tek puan değil, seyir ve madde dağılımı

Bizce BDE'nin klinik değeri tek bir ölçümden çok aynı kişideki değişimden gelir. Ölçek son bir haftaya dayanan bir öz-bildirimdir ve o günkü duygudurumdan etkilenir. İki ölçüm arasındaki 2–3 puanlık farkı tedavi yanıtı diye okumayın, üç dört ölçümlük bir eğilim arayın (Pisivizör araç kitaplığı, BDE künyesi).

Toplamın altına da bakın. Maddelerin bir kısmı bilişsel ve duygusal içeriklidir (karamsarlık, suçluluk, başarısızlık algısı). Bir kısmı ise bedenseldir (uyku, iştah, yorgunluk). Toplam aynı kalırken ağırlık bir gruptan ötekine kayabilir.

Kurgusal örnek: yüksek lisansın ilk yılındaki bir danışan. 1. seansta toplam 26 çıkıyor, bunun 17 puanı bilişsel ve duygusal maddelerden geliyor. 8. seansta toplam 23. Ama bilişsel ve duygusal maddeler 10'a inmiş, bedensel maddeler 9'dan 13'e çıkmış. Danışan tez teslim haftasında olduğunu, gece üçe kadar çalıştığını söylüyor. "Toplam neredeyse aynı, tedavi işlemiyor" demek yanlış olur. Karamsarlık ve kendini suçlama azalmış, puanı yukarıda tutan uyku ve yorgunluk.

Kurgusal örnek. Toplam az değişirken içindeki dağılım tersine dönüyor.

Toplam ile maddeyi birlikte yazmanın süpervizyonda neden işe yaradığını vaka sunumu yazısında anlattık. Bu dağılım formülasyona da girer: uyku düzeni seans gündemine bir hedef olarak eklenebilir (vaka formülasyonu örneği).

Beck depresyon ölçeği nasıl uygulanır?

Formu verirken yönergedeki iki noktayı yüksek sesle tekrarlayın: değerlendirilen dönem son bir haftadır ve her maddede yalnızca bir seçenek işaretlenir. Danışanlar sık sık "genel olarak nasılım" diye düşünüp yıllara yayılan bir tabloyu işaretler, bu da seyri bozar. Okuma güçlüğü, belirgin yorgunluk ya da yoğun dikkat sorunu varsa formu seansta, maddeleri okuyarak doldurun.

Seyri izleyecekseniz her seferinde aynı formu aynı biçimde verin. Bir ölçümde BDE, sonrakinde BDI-II kullanırsanız puanları karşılaştıramazsınız.

Kendini öldürme düşüncesi maddesi

Formdaki maddelerden biri kendini öldürme düşüncelerini sorar ve diğerleri gibi 0–3 arasında puanlanır. Bu madde depresif belirti şiddetinin bir parçasıdır. Niyeti, planı ya da tehlikeliliği ölçmez, ölçek de bu amaçla geliştirilmemiştir (Pisivizör araç kitaplığı, BDE künyesi).

Pratikte bunun anlamı şudur. Toplamı hesaplamadan önce bu maddeye bakın. 0 dışında bir işaret varsa toplam puan düşük olsa bile konuyu aynı seansta açın ve görüşmede ayrıntısıyla değerlendirin. Formu ev ödevi olarak verecekseniz, dönüşünde bu maddeyi ne zaman ve nasıl ele alacağınızı önceden planlayın. Stajyer ya da asistansanız kurumunuzun risk protokolünü izleyin ve süpervizörünüze aynı gün haber verin. Ölçek bu konuşmanın yerini almaz, yalnızca konuşmayı başlatır.

Sınırlar ve sık hatalar

• Bedensel maddeler puanı şişirebilir. Kronik ağrı, tiroid hastalığı, gebelik ya da yan etkisi belirgin bir ilaç, depresif duygudurumdan bağımsız olarak uyku, iştah ve yorgunluk maddelerini yükseltir.
• Uzun süren depresyon puanı düşürebilir. Durumunu "normal hali" sayan kişi "eskisinden daha" diye başlayan karşılaştırmalı ifadeleri düşük işaretleyebilir.
• Öz-bildirim, klinisyen derecelendirmesi değildir. Görüşmeciye dayalı ölçeklerle sonuçlar sistematik olarak ayrışabilir.
• Ölçek yalnızca depresyonu kapsar. Kaygı, uyku ve işlevsellik ayrı araçlarla değerlendirilir.
• Bağlam yanıtları çeker. Rapor ya da tazminat süreci puanı iki yöne de etkileyebilir.

Pisivizör'de

Araç kitaplığında BDE'nin künyesi var: ne ölçtüğü, nasıl puanlandığı, ne zaman verileceği ve sık düşülen tuzaklar. Kaynakta kesme puanı verilmediği için kitaplık bu ölçeğin puanını bir şiddet etiketine çevirmez. Aynı kişide zaman içindeki değişimi izlemenizi önerir. Ölçeği vakaya ekleyip her uygulamada toplam puanı girersiniz. Vaka belgesinde ölçeğin verildiği tarihler ve puan seyri listelenir, doldurulmuş formun içeriği belgeye alınmaz.

Bir sonraki uygulamada

Puanı kaydederken yanına formun adını da yazın: "Beck 23" yerine "BDE (Hisli), 23". Bir yıl sonra dosyaya bakan siz ya da süpervizörünüz hangi tabloya bakacağını o zaman bilir.