BDT tedavi planı: çekirdek inançtan sonra ne yapılır?

Formülasyonun çekirdek inanç alanında “Yetersizim” yazıyor. Danışanla bu cümleye nasıl ulaştığınız açık; bir sonraki seansta ne yapacağınız henüz değil. BDT tedavi planı tam bu noktada işe yarar: İnanç danışanın günlük hayatında nerede karşısına çıkıyor, ne yapmasını engelliyor ve birlikte neyi deneyeceksiniz? İnancı bulmak, üzerinde çalışacağınız örüntüyü anlamanıza yardım eder. Sonraki adımı seçmek için danışanın güncel sorununa ve hedeflerine dönmeniz gerekir (Beck, 2011, bölüm 13 ve 19).

Çekirdek inancı bulmak bize ne sağlar?

“Kimseye soru soramıyorum”, “İşimi teslim edemiyorum” ve “Küçük bir eleştiri beni dağıtıyor.” Ayrı ayrı konuştuğunuz bu güçlüklerin altında aynı yetersizlik teması olabilir. Çekirdek inanç, diğer adıyla temel inanç, aralarındaki bağı görmenizi sağlar. Yine de “Yetersizim” sizin çalışma hipotezinizdir; danışanın anlattıklarıyla uyuşup uyuşmadığını birlikte kontrol edersiniz (Beck, 2011, bölüm 13 ve 14).

Bu bağı görmek, hemen temel inanç üzerinde çalışmaya başlayacağınız anlamına gelmez. Danışanın hazırlığına ve terapötik ilişkiye göre önce yardım istememeyi, aşırı kontrolü ya da hata yapmaktan kaçınmayı ele alabilirsiniz (Beck, 2011, bölüm 13). İnanç düzeylerinin ayrımını temel inanç ve ara inanç örnekleri yazısında anlattık. Burada tek bir vaka üzerinden sonraki adımı izleyeceğiz.

BDT tedavi planı: danışan neyi değiştirmek istiyor?

Kurgusal örnek: Bir danışan, yeni bir işi öğrenirken takıldığı yerleri kimseye soramıyor. Yanlış yapmamak için aynı işi tekrar tekrar kontrol ediyor. İş yetişmeyince de “Beceriksizim” diye düşünüyor. Hedefini kendi sözleriyle şöyle anlatıyor: “Takıldığımda soru sorabilmek ve bütün akşamımı kontrol ederek geçirmemek istiyorum.” Yazıdaki olaylar, konuşmalar ve puanlar bu örnek için oluşturuldu.

Planı yalnızca “Yetersizlik inancını azaltacağız” diye yazarsanız bu hedef kaybolabilir. Danışan işini daha rahat yapabilmek istiyor. İnançla çalışmanızın da buna nasıl yardım edeceğini açıklayabilmeniz gerekir. Tedavi planını danışanın problemleri ve kendi hedefleri üzerine kurmak, Beck'in önerdiği başlangıç noktasıdır (Beck, 2011, bölüm 19).

Örnekte temel inanç “Yetersizim”; ara inanç ise “Yardım istersem beceriksiz olduğum anlaşılır.” Danışan bu yüzden sormuyor. Sormayınca başkalarının nasıl karşılık vereceğini de göremiyor. Üzerinde çalışılabilecek bir bağlantı bu: Yardım istemek gerçekten beklediği sonuca mı yol açıyor? İnancı günlük davranışa bağlayıp sınanabilecek bir tahmin elde etmiş oluyoruz (Beck, 2011).

Bu örnekte yardım istememek, tahminin sınanmasını engelliyor. Bağlantıyı danışanla kontrol etmek gerekir.

Bir sonraki seansın odağı

Danışanın son yaşadığı olaya dönelim. Bir işi teslim etmeden önce anlamadığı bir noktayı sormak istemiş, sonra vazgeçmiş. O anda aklından geçen düşünce şu: “Bunu sorarsam benimle dalga geçerler.”

“Dalga geçmek” derken ne beklediğini sorabilirsiniz. Açıkça alay edilmesini mi? Kısa bir yanıtı mı? Karşı tarafın meşgul olduğunu söylemesini mi? Deneyden önce neyi gözleyeceğinizi belirlemek için bu ayrım gerekir. Beck de olumsuz sonucun ne sayılacağını ve gerçekten ortaya çıkarsa nasıl ele alınacağını önceden konuşmayı önerir (Beck, 2011, bölüm 13).

Konuşurken başka bir ihtiyaç da ortaya çıkabilir. Danışan soruyu nasıl soracağını bilemiyorsa seansta prova yapabilirsiniz. Çalıştığı ortamda gerçekten küçümseniyorsa bu koşulu hesaba katmanız gerekir. Ödevi seçerken kişinin becerilerini, zamanını ve yaşadığı güçlükleri dikkate alırsınız (Beck, 2011, bölüm 17 ve 19).

Tahminden davranışsal deneye

Bu vakada davranışsal deneyin amacı, yardım istediğinde ne olduğunu görmektir. “Beni küçümseyecek” tahminiyle gerçekleşeni karşılaştıracağız. Davranışsal deneylerin inançları sınamak için kullanılması, Aaron Beck'in açıklamasında da vurgulanır.

Danışanla uygun bir kişiyi ve yardım isteyeceği tek bir noktayı seçtiğimizi düşünelim. Deneyi şöyle hazırlayabiliriz:

1. Tahmin: “Bu soruyu sorarsam beni küçümseyecek.” Danışan buna 80/100 inanıyor.
2. Denenecek davranış: Uygun bir zamanda çalışma arkadaşına belirlediği soruyu sormak. Cümleyi seansta prova ediyoruz.
3. Gözlenecek sonuç: Karşı tarafın ne söylediğini ve ne yaptığını kaydetmek. Kısa bir yanıtın anlamını, konuşmanın bağlamıyla birlikte değerlendireceğiz.
4. Yardım alamazsa: Aklından neler geçebileceğini ve o durumda ne yapabileceğini önceden konuşmak.

Kiminle, nerede ve ne kadar büyük bir adım atılacağını birlikte kararlaştırırsınız. Danışanın tereddüdü varsa hazırlığa dönersiniz. Gerçekçi bir aşağılanma olasılığı varsa bunu da açıkça konuşursunuz (Beck, 2011, bölüm 13 ve 17).

Deneyden önce: Ne bekliyoruz, ne deneyeceğiz, neye bakacağız? Beck, 2011, bölüm 13 ve 17.

Deneyden sonra öğrenileni konuşmak

Danışan sonraki seansa geliyor. Soruyu sormuş; çalışma arkadaşı konuyu açıklamış, alay etmemiş. Ancak danışan “Sadece nazik davrandı” diyor. Görev tamamlanmış, fakat danışan yaşananı ilk tahmininden farklı bir bilgi olarak görmemiş olabilir. Olumlu veriyi fark etmek ve yeni inançla ilişkilendirmek de çalışmanın bir parçasıdır (Beck, 2011, bölüm 14).

Bu noktada Sokratik sorgulama ile olayı birlikte inceleyebilirsiniz. “Tam olarak ne söyledi?” ve “Nazik davrandığını düşündüren ne oldu?” soruları, gözlemle yorumu ayırmaya yardım eder. Ardından ilk beklentiye dönersiniz: “Başta sizi küçümseyeceğini düşünüyordunuz. Yaşanan olay bu beklenti hakkında ne söylüyor?” Buradaki konuşma, örneğe göre yazılmış bir diyalog önerisidir.

Danışan “Bazı konularda yardıma ihtiyacım var; bu, her konuda yetersiz olduğum anlamına gelmiyor” sonucuna varabilir. Bu cümleyi onun adına hazırlayıp vermeniz gerekmez. Kendi sözleriyle ne öğrendiğini anlatmasını isteyebilirsiniz. Sonraki çalışmalarda da bu görüşü destekleyen günlük olaylara bakarsınız (Beck, 2011, bölüm 14).

Ya deneyi yapmadıysa?

“Sormadan önce kalbim hızlandı, vazgeçtim.” Böyle bir yanıt geldiğinde, soru sormanın zorlaştığı ana dönersiniz. Görev açık mıydı? Uygun bir fırsat oldu mu? Danışan çalışmanın amacını hatırlıyor muydu? Ödev güçlüklerini incelerken uygulama sorunlarıyla psikolojik engelleri ayırmak gerekir (Beck, 2011, bölüm 17).

Bu örnekte yeniden prova yapmak ya da daha küçük bir adım seçmek gündeme gelebilir. Aynı görevi bir hafta daha vermeden önce, neyin zor geldiğini anlamak sonraki kararı belirler (Beck, 2011, bölüm 17 ve 19).

Peki soruyu sordu ve gerçekten küçümsendi? O zaman yaşananı geçiştirmeden incelersiniz. Karşı tarafın yanıtı ne anlama geliyor, danışan bundan kendisi hakkında nasıl bir sonuç çıkarıyor ve nasıl baş edebilir? Deneyin olumsuz sonuçlanma ihtimali de hazırlıkta konuşulması gereken bir konudur (Beck, 2011, bölüm 13 ve 17).

Sonraki seansın odağı, deneyde ne olduğuna ve danışanın ne öğrendiğine göre değişir. Beck, 2011, bölüm 17 ve 19.

Terapide ilerlemeyi nasıl takip ederiz?

“Yetersizim” inancının puanı azalırken günlük hayat aynı kalıyorsa danışanın başlangıçtaki hedefine dönmek gerekir. Yardım isteyebiliyor mu? Kontrol ederek geçirdiği zaman değişiyor mu? Bir sonraki güçlükte öğrendiklerini kullanabiliyor mu? İnanca inanma gücünü ve hedeflere doğru ilerlemeyi birlikte değerlendirirsiniz (Beck, 2011, bölüm 14 ve 19).

Bunlar bu vaka için seçtiğimiz takip soruları. Örneğin yardım istemek kolaylaşıyor ama kontrol süresi değişmiyorsa, aşırı kontrolü ayrıca ele almayı düşünebilirsiniz. Plan da bu gözlemlere göre değişir. Beck, tedavi planını her seans içinde geliştirmeyi ve ödevin ne kadar yararlı olduğunu gözden geçirmeyi önerir (Beck, 2011, bölüm 19).

Her vakada sıra böyle mi?

Hayır. Çekirdek inancı bulmak, BDT'nin zorunlu ilk adımı değildir. Burada yardım istememe sorununu izledik; başka bir vakada başlangıç hedefi ve çalışma sırası farklı olabilir. İnançla ne zaman çalışacağınız, danışanın hazırlığına ve terapötik ilişkinin durumuna da bağlıdır (Beck, 2011, bölüm 13 ve 19).

Bu örnek, her danışana uygulanacak bir tedavi protokolü sunmuyor. Vaka formülasyonunda yazdığınız bir bilginin seans planına nasıl bağlanabileceğini gösteriyor. “Yetersizim” cümlesini bulmak, sonraki çalışmanın biçimini veya süresini tek başına belirlemez.

Pisivizör'de formülasyondan plana

Pisivizör'de çekirdek inançları, ara inançları ve sürdürücü döngüleri formülasyona kaydedebilirsiniz. Seans notlarından taslak öneri isteyip dayanaklarını okuyabilir, alanları düzenleyebilirsiniz. Vaka Asistanı ile sonraki adımı çalışabilir ve uygun bulduğunuz öneriyi yol haritasına ekleyebilirsiniz. Klinik karar size aittir.

Bir sonraki seans için

Formülasyonunuzdan bir inanç seçin ve danışanın son yaşadığı bir olayla yan yana koyun. “Bu inanç o anda ne yapmasını zorlaştırdı?” sorusunu yanıtlamaya çalışın. Örneğimizde yanıt soru soramamaktı; deney de buradan çıktı. Siz bu bağlantıyı kuramıyorsanız, danışanla o olayın ayrıntılarına dönmek için bir nedeniniz var.