Sokratik sorgulama örnekleri: BDT'de dört aşama

Danışana üç soru sordunuz. Üçüne de "evet ama" diye karşılık verdi ve seansın sonunda düşüncesi yerinde duruyor. Sokratik sorgulama bu noktada çoğu zaman yanlış yöne çekilmiştir: soruların amacı danışanı ikna etmek olmuştur. Kısa cevap şu: Sokratik sorgulama, danışanın bildiği ama o an göremediği bilgiye sorularla ulaşmasını sağlar. Dört aşaması vardır: bilgi soruları, dinleme, özet ve sentez sorusu. Aşağıda her aşamayı Sokratik sorgulama örnekleri ve kurgusal bir diyalogla gösterdik.

Sokratik sorgulama nedir?

BDT'de Sokratik sorgulama, güdümlü (ya da yönlendirilmiş) keşfin en sık kullanılan tekniğidir. Danışan yeni bir bilgiyi terapistten almaz, sahip olduğu ama farkında olmadığı bilgiyi sorular aracılığıyla yeniden bulur (Türkçapar, Kahraman ve Sargın, 2015).

Padesky (1993) iyi bir Sokratik sorunun dört özelliğini sayar. Soru, danışanın yanıtlayabileceği bir sorudur. Konuyla ilgili ama danışanın o anki odağının dışında kalan bir bilgiye dikkat çeker. Genellikle somuttan soyuta ilerler. Sonunda da danışan yeni bilgiyle eski sonucunu yeniden değerlendirir ya da yeni bir fikir kurar.

İlk özellik kâğıt üzerinde kolay görünür ama seansta kolayca çiğnenir. Duygularını adlandırmakta zorlanan bir danışana "Şu an ne hissediyorsunuz?" diye sormak, Padesky'nin örneğiyle, eksiği vurgular. "Babanızdan söz ederken bedeninizde bir gerginlik fark ediyor musunuz?" ise danışanın yanıtlayabileceği bir sorudur.

İkna etmek ile keşfettirmek

Padesky (1993), ders kitaplarındaki pek çok diyaloğun aynı kalıba uyduğunu yazar. Terapist art arda üç olgu sorusu sorar, sonra "Öyleyse nasıl böyle düşünebilirsiniz?" der ve danışan "Haklısınız" diye karşılık verir. Padesky bu kalıba "bir, iki, üç, aha!" adını verir. Danışan fikrini değiştirmiş gibi görünür, ama cevabı bulan terapisttir.

İkna etmeye çalışan sorgulamada cevap baştan terapisttedir. Keşfe rehberlik eden sorgulamada yol önceden belli değildir.

Beck (2011) de otomatik düşünceye doğrudan karşı çıkmamayı önerir ve üç gerekçe sayar. Düşüncenin gerçekten çarpık olup olmadığını çoğu zaman bilemezsiniz. Karşı çıkmak, danışana hissettiklerinin yanlış olduğunu söylemek gibi duyulabilir. Üçüncüsü, karşı çıkmak iş birliğine dayalı deneyciliği bozar. Bilişsel Terapi Derecelendirme Ölçeği de aynı ayrımı puanlar: ağırlıklı olarak tartışan ve ikna eden terapist, destekleyici bir üslubu olsa bile güdümlü keşif puanını alamaz (Beck, 2011, Ek C).

Bizce ayrımın pratik ölçüsü şu: soruyu sorarken cevabı merak ediyor musunuz? Padesky bunu tek cümleyle söyler (çeviri bizim): "Cevabı gerçekten merak etmiyorsanız soruyu sormayın." Cevabı biliyorsanız, sorduğunuz şey soru değil, kılık değiştirmiş bir argümandır.

Sokratik sorgulama nasıl yapılır: dört aşama

Padesky'nin (1993) güdümlü keşif modeli dört aşamadan oluşur. Türkçapar ve arkadaşlarının (2015) tarif ettiği evreler de aynı akışı izler: sorunu dinleyip yansıtarak tanımlamak, inceleyip alternatif bulmak, yeni bilgiyle yeniden tanımlamak ve sonuca varmak.

Padesky'nin (1993) güdümlü keşif modeli. En sık atlanan aşama dördüncüsü.

1. Bilgi soruları. Danışanın yanıtını bildiği, açık uçlu ve somut sorular sorun. "İşe yaramıyorum" diyen danışana önce bunun ne demek olduğunu sorun: hiçbir şeyi doğru yapamamak mı, belirli bir yerde başarısız olmak mı? Sonra belirli bir olay isteyin.
2. Dinleme. Beklediğiniz yanıtı değil, beklemediğinizi yakalayın: danışanın kendine özgü bir kelimesini, cümleye oturmayan bir ifadesini, bir imgesini. Padesky, danışanın yanıtları onu düzenli olarak şaşırtmıyorsa ya ilginç sorular sormadığını ya da dinlemediğini söyler.
3. Özet. Sorgulama sürerken birkaç dakikada bir özetleyin. Önemli bir özeti danışan yazsın. Padesky, terapistlerde en sık gördüğü hatalardan birinin yeterince özetlememek olduğunu yazar. Beck (2011) bir adım daha ileri gider: özeti siz yapmayın, danışana yaptırın. "Bu durumla yeniden karşılaşırsanız kendinize ne söylemek istersiniz?" iyi bir kalıptır.
4. Sentez sorusu. Toplanan bilgiyi ilk düşünceye bağlayın: "Bütün bunlar 'işe yaramıyorum' düşüncenizle nasıl bağdaşıyor?" Bu soru sorulmazsa seans iyi sorularla dolar ama hiçbir şey birleşmez.

Sokratik sorgulama örnekleri: altı soru türü

Beck (2011) otomatik düşünceleri değerlendirmek için altı soruluk bir liste verir. Listeyi ezberlemek yerine her sorunun hangi işi gördüğünü bilmek daha yararlıdır, çünkü o anki düşünceye göre soru seçersiniz.

Beck'in (2011) soru listesi, işlevlerine göre gruplanmış. Sorular kendi ifademizle yazıldı.

• Geçerlilik: önce düşünceyi destekleyen kanıtı toplayın, "Başka?" diye tükenene kadar sorun. Sonra karşı kanıta geçin. Otomatik düşünceler çoğu zaman bir parça gerçek taşır. Destekleyen kanıtı atlarsanız danışan sizin onu dinlemediğinizi düşünür.
• Başka bakış: "Başka bir açıklama var mı?" sorusuna "Bilmiyorum" yanıtı gelirse olayın ayrıntısına inin: "Toplantıdan hızla çıkmasının başka ne sebebi olabilir?"
• Felaketleştirme: sırayı bozmayın. Önce en kötüsünü sorun, hemen ardından "Olursa nasıl başa çıkarsınız?" diye ekleyin, sonra en iyisine ve en olasısına geçin. Bir istisna var: en kötü korku ölümse "Nasıl başa çıkarsınız?" diye sorulmaz (Beck, 2011).
• Etki: "Buna inanmak size ne yapıyor? Düşünce değişse ne değişirdi?"
• Mesafe: "Bir arkadaşınız aynı durumda böyle düşünse ona ne derdiniz?" Asıl iş bundan sonraki sorudadır: "Bunu kendinize de söyleyebilir misiniz?"
• Problem çözme: düşünce doğru çıkarsa sorgulama orada bitmez. "Ne yapabilirsiniz?" sorusuyla problem çözmeye geçilir.

Kural basit: bir seferde bir ya da iki soru sorun. Listeyi her düşüncede baştan sona uygulamak seansı uzatır, danışan da işi külfetli bulup düşüncelerini değerlendirmeyi bırakabilir (Beck, 2011).

Kurgusal örnek: dört aşamalı bir diyalog

Kurgusal örnek: Danışan iş yerinde bir sunum yapmış. Müdürü sunumun ardından tek kelime etmeden toplantıdan çıkmış. Seansa "Sunumu batırdım, beni işten çıkaracaklar" düşüncesiyle geliyor. Sıfırdan yüze bir ölçekte düşünceye inancını 90, kaygısını 80 diye puanlıyor.

Bilgi soruları:

Terapist: Batırdığınızı gösteren ne oldu?

Danışan: Müdür hiçbir şey demeden çıktı. Bir de iki slaytta takıldım.

Terapist: Başka?

Danışan: Başka bir şey yok aslında.

Terapist: Peki sunumun iyi gittiğini düşündüren bir şey oldu mu?

Danışan: Bir arkadaş sonradan bütçe kısmının çok netleştiğini söyledi. Bir de iki soru geldi, ikisini de yanıtladım.

Dinleme. Danışan bir ara "zaten hep son anda toparlıyorum" diyor. Bu ifade beklenmedik bir yerde duruyor ve terapist bunu not ediyor: "Hep son anda toparlıyorum, dediniz. Bu sefer de toparladınız mı?"

Özet. Terapist özeti danışana bırakıyor:

Terapist: Şimdiye kadar konuştuklarımızı toparlayabilir misiniz?

Danışan: İki slaytta takıldım, müdür yorum yapmadan çıktı. Ama soruların ikisini de yanıtladım, arkadaşım da bütçe kısmını beğendi.

Başka bakış. "Müdürün hızla çıkmasının başka bir sebebi olabilir mi?" sorusuna danışan önce "Bilmiyorum" diyor. Terapist somutlaştırıyor: "Toplantıdan sonra müdürün takviminde ne vardı?" Danışan müdürün o gün art arda toplantıları olduğunu hatırlıyor.

Sentez sorusu:

Terapist: Bunların hepsini yan yana koyunca "beni işten çıkaracaklar" düşüncesine şimdi ne kadar inanıyorsunuz?

Danışan: Yüzde kırk belki. Takıldığım kısımlar hâlâ canımı sıkıyor.

Terapist: Bunu nasıl öğrenebilirsiniz?

Danışan: Müdürden geri bildirim isteyebilirim. Bu hafta.

Kaygı 80'den 45'e iniyor. Düşünce yok olmadı ve olması da gerekmiyor. Takılınan iki slayt gerçek, danışan da bunu görmezden gelmiyor. Seansın çıktısı danışanın kendi kurduğu küçük bir davranışsal deney: geri bildirim istemek. Bu karar, eve düşünce kaydı formuyla birlikte gidebilir.

Somuttan soyuta, soyuttan somuta

Padesky (1993), iyi bir sorgulamanın soyut ile somut arasında gidip geldiğini gösterir. Onun örneğinde depresyondaki bir baba "hiçbir işe yaramıyorum" diye başlar. Sorgulama önce belirli bir akşama, bir aile buluşmasına iner. Sonra iyi bir babanın ne yaptığı sorusuna çıkar. En sonunda bir haftalık bir deneyle yeniden somuta döner.

Padesky'nin (1993) örneğindeki akış. Sorgulama yalnızca bir düzeyde kalırsa öğrenme de yarım kalır.

Yalnızca somutta kalan sorgulama tek bir olayı çözer ama danışana genellenebilir bir şey bırakmaz. Yalnızca soyutta kalan sorgulama ise felsefe sohbetine döner. Temel inançlarla çalışırken de aynı kural geçerli: Beck (2011), inancı soyut olarak değil, danışanın hayatından somut durumlar üzerinden sorgulamayı önerir. İnançların düzeyleri için temel inanç ve ara inanç yazısına bakabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar ve sınırlar

• Olumlu düşünce dayatmak. Değerlendirme yansız olmalı. Danışandan destekleyen kanıtı görmezden gelmesini ya da gerçekçi olmayan iyimser bir düşünceyi benimsemesini istemeyin (Beck, 2011).
• Soruları bir senaryo gibi okumak. Beck (2011) bunu aşağı ok tekniği için anlatır ama kural sorgulamanın geneline uyar. Danışan bir duygu yanıtına takılırsa ("Çok kötü olur") aynı soruyu tekrar etmeyin. Önce empati kurun, sonra soruyu değiştirin: "En kötü yanı ne?", "Sizin için anlamı ne?"
• Sentezi atlamak. Kırk dakika iyi soru sorup seansı bağlamadan bitirmek Padesky'nin kendisinde de gördüğü bir hatadır.
• Her düşünceyi sorgulamak. Değerlendirme tek yol değil. Beck (2011) dikkat dağıtmayı, rahatlamayı ve problem çözmeyi de yanıtlama yolları arasında sayar. Danışanın bunalacağını düşünüyorsanız soru listesini vermeyi erteleyin.

Kanıt konusunda da açık olalım. Padesky 1993'te güdümlü keşfin, yalnızca zihin değiştirmeye yönelik sorgulamadan uzun vadede daha iyi sonuç verip vermediğini araştırmanın henüz mümkün olmadığını yazıyor, çünkü iyi sorgulamanın tanımı bile yapılmamıştı. Bu yazının dayandığı ayrım güçlü bir klinik gerekçeye dayanıyor, ama doğrudan bir karşılaştırma çalışmasına dayanmıyor.

Pisivizör'de

Pisivizör'de Vaka Asistanı sorularınızı yanıtlarken vakanın formülasyonunu, son seans notlarını ve doldurulan formları okur. "Bu danışanın 'işe yaramıyorum' düşüncesini nasıl sorgularım?" diye sorduğunuzda yanıtı o vakanın bağlamında kurar. Araç kitaplığında düşünce kaydı gibi formların yanında ne zaman verileceği ve seansta sık düşülen tuzaklar yazılı.

Bir sonraki seansta tek bir şey deneyin: sorgulamanın sonunda özeti siz yapmayın. Danışana "Şimdiye kadar konuştuklarımızı toparlayabilir misiniz?" diye sorun, ardından tek bir sentez sorusu ekleyin.