Psikolojik danışma becerileri ve örnek cümleler

Danışan "Bu dönem hiçbir şeye yetişemiyorum, her şey üstüme geliyor" diyor ve susuyor. Ne diyeceksiniz? Bir soru mu soracaksınız, duyguyu mu yansıtacaksınız, yoksa biraz daha mı bekleyeceksiniz? Kısa cevap şu: psikolojik danışma becerileri bu tür anlarda hangi yanıtı, ne zaman ve nasıl vereceğinizi belirleyen araçlardır. Temel beceriler dikkat verme, soru sorma, asgari teşvik, içerik ve duygu yansıtma, özetleme ve somutlaştırmadır. Kişiselleştirme, yüzleştirme, kendini açma, anlık olma ve yorumlama daha ileri becerilerdir. Aşağıda her biri için örnek bir cümle ve sık yapılan hatayı bulacaksınız.

Psikolojik danışma becerileri nelerdir?

Beceri listesi kitaptan kitaba biraz değişir. Biz burada Bireyle Psikolojik Danışma Uygulaması dersinde kullanılan bir değerlendirme rubriğini temel aldık. Rubrik Özyürek, Topkaya ve Sapmaz tarafından geliştirildi ve Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi'nin 2025 uygulama kılavuzunda yer alıyor. Rubriğin işe yarayan yanı, her beceri için yalnızca doğru kullanımı değil, olumsuz göstergeleri de sayması. Yani süpervizörünüzün neye bakacağını önceden görebilirsiniz.

Rubrikteki beceriler iki grupta. Gruplama bizim, beceri adları rubrikten.

Dikkat verme

Dikkat verme göz teması, beden dili, sesin niteliği ve danışanın söylediğini sözel olarak izlemekle başlar. Rubriğin olumsuz göstergeleri yeni başlayanların hemen tanıyacağı şeyler: ne söyleyeceğim kaygısıyla danışanı dinlememek, özellikle ilk oturumlarda danışandan fazla konuşmak, danışanın cümlesini onun yerine tamamlamak ve konuyu değiştirmek.

Bizce en sık görülen biçimi şu: danışan konuşurken siz bir sonraki sorunuzu düşünüyorsunuz. Danışan susunca soruyu soruyorsunuz, ama soru az önce söylenenle bağlanmıyor.

Soru sorma

İyi soru yerinde sorulur, tek seferde tek soru olur ve mümkünse açık uçludur. Rubriğin olumsuz göstergeleri: arka arkaya soru sormak, yönlendirici soru, konuyu değiştiren soru, danışanın yargılandığını hissedeceği soru, merak için sorulan soru ve yalnızca sessizliği bozmak için sorulan soru.

Kurgusal örnek. Aynı merak, iki farklı soru biçimi.

İçerik ve duygu yansıtma

İçerik yansıtma danışanın anlattığını kendi sözlerinizle kısaca geri vermektir. Duygu yansıtma ise anlatının altındaki duyguyu adlandırır. Rubrik iki beceride de benzer hataları sayıyor: içerik ya da duygu henüz netleşmeden yansıtmak, danışanın sözlerini aynen tekrar etmek, uzun cümleler kurmak, yansıtmayı soruya çevirmek. Duygu yansıtmada iki hata daha var: duygunun şiddetine uymayan bir kelime seçmek ve yalnızca olumsuz duyguları yansıtmak.

Rubrik bir de kişiselleştirmeden yapılan yansıtmayı olumsuz gösterge sayar. Yansıtma genel bir gözlem gibi değil, danışanın kendi deneyimine bağlanarak yapılmalı.

Özetleme ve somutlaştırma

Özetleme oturumun başında ve sonunda işe yarar. Oturumlar ilerledikçe özetlemeye danışanı da katmak iyi bir göstergedir. Rubriğin uyardığı hatalar: yalnızca içeriği ya da yalnızca duyguyu özetlemek, çok sık özetlemek ve çok uzun özetlemek. BDT tarafından da benzer bir öneri var. Beck (2011) terapistin kendine soracağı sorular arasında danışandan ulaştığı sonuçları kendi kelimeleriyle özetlemesini isteyip istemediğini sayar.

Somutlaştırma danışanın genel ve belirsiz ifadesini bir örnekle netleştirmesine yardım eder. "Her şey üstüme geliyor" bir başlıktır, bir an değildir. Rubriğin iki uyarısı birbirinin tersi: belirsiz ifadeye tepkisiz kalmak da hatadır, somutlaştırmak için arka arkaya soru yağdırmak da.

Kurgusal örnek: aynı cümleye beş yanıt

Kurgusal örnek: üniversite öğrencisi bir danışan, ikinci oturum. Danışan şöyle diyor: "Bu dönem hiçbir şeye yetişemiyorum, her şey üstüme geliyor."

• Asgari teşvik: "Hı hı... devam edin."
• İçerik yansıtma: "Bu dönem yükünüz çok artmış."
• Duygu yansıtma: "Bunalmış hissediyorsunuz."
• Somutlaştırma: "Bu hafta size en çok üstünüze geliyor gibi gelen an hangisiydi?"
• Açık uçlu soru: "Neye yetişemediğinizi biraz anlatır mısınız?"

Hangisi doğru? Tek bir doğru yok. Danışan yeni açılıyorsa asgari teşvik alan açar. Duygusu belirginse duygu yansıtma onu duyduğunuzu gösterir. Danışan bu cümleyi her oturumda kuruyorsa somutlaştırma sizi genel bir şikâyetten çalışılabilir bir ana götürür.

Kurgusal örnek. Hangi yanıtı seçtiğiniz, oturumun o anda neye ihtiyaç duyduğuna bağlı.

İleri beceriler

Rubrikte ileri beceriler için de olumlu ve olumsuz göstergeler var. Birkaçı öne çıkıyor. Yüzleştirmede asıl uyarı zamanlamayla ilgili: terapötik ilişki kurulmadan ya da danışan hazır değilken yapılan yüzleştirme olumsuz göstergedir. Kendini açma nadiren ve yalnızca danışanın ilerlemesine katkı sağlayacaksa kullanılır. Odağı danışandan size kaydırıyorsa hatadır. Beck (2011) buna iyi bir örnek verir: erteleme konuşulurken terapist, bir işe başlamadan önce kendisinin de kısa bir isteksizlik yaşadığını ama başlayınca rahatladığını söyler. Kendini açma burada rahatlatmak için değil, ardından gelecek davranışsal deneyin zeminini kurmak için kullanılır. Yorumlamada en sık hata erken yorumlamaktır. Anlık olma ise sizinle danışan arasında o anda yaşanan etkileşimi ele almaktır. Görmezden gelmek olumsuz gösterge sayılır.

Bilgi vermede ölçü önemli. Danışanın bilgiye ihtiyacını fark etmemek de hatadır, sürekli ders verir gibi konuşmak da.

Sık hatalar

Beceriyi tek tek öğrenip oturumda sıra ile uygulamaya çalışmak en yaygın tuzak. Danışan bir şey söyler, siz "şimdi yansıtma sırası" diye düşünürsünüz ve cevabınız mekanik kalır. Becerileri tek tek çalışın, ama oturumda danışanın o anki ihtiyacına göre seçin.

İkinci tuzak kendinizi yalnızca olumlu göstergelere göre değerlendirmek. Deşifrenizi okurken rubriğin olumsuz göstergelerini de sayın: kaç kez arka arkaya soru sordunuz, kaç kez yansıtmayı soruya çevirdiniz? Bu sayılar oturum raporunuz için de iyi malzemedir.

Pisivizör'de

Pisivizör'de seans notlarınızı vakaya kimliksiz eklersiniz. Süpervizöre götüreceğiniz soruları vaka sayfasındaki süpervizyon soruları bölümünde toplayabilirsiniz. Becerileri dakikasıyla nasıl raporlayacağınızı oturum raporu yazısında anlattık. Sokratik soruların nasıl kurulacağını ise Sokratik sorgulama yazısında bulabilirsiniz.

Bir sonraki oturumunuzda

Deşifreyi açın ve yalnızca bir şeyi sayın: arka arkaya sorduğunuz sorular. Bir sonraki oturumda bu sayıyı yarıya indirmeyi deneyin.